Laktoz intoleransı hakkında her şey

Laktoz, süt ve süt ürünlerinde doğal olarak bulunan bir şeker türüdür. Laktozun sindirilebilmesi için ince bağırsakta üretilen laktaz adlı enzimin, laktozu glikoz ve galaktoz adı verilen daha basit şekerlere parçalayarak kana emilmesini sağlaması gerekir.

Vücutta yeterli miktarda laktaz enzimi bulunmadığında laktoz tam olarak sindirilemez ve emilemez. Sindirilemeyen laktoz, kalın bağırsağa ulaşarak burada bulunan bakteriler tarafından fermente edilir. Bu süreç sonucunda çeşitli gazlar ve yan ürünler oluşur. Gaz oluşumu ve bağırsaktaki sıvı dengesinin değişmesi nedeniyle şişkinlik, karın ağrısı, gaz, bağırsaklarda guruldama ve ishal gibi laktoz intoleransına özgü belirtiler ortaya çıkabilir.

Laktoz intoleransının süresi ve şiddeti, vücudun yeterli laktaz üretememesine neden olan duruma bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Bazı kişilerde geçici olarak ortaya çıkabilen bu durum, bazı bireylerde ise kalıcı olabilir ve uzun süreli beslenme düzenlemeleri gerektirebilir.

Laktoz intoleransı, vücudun laktozu sindirmek için gerekli olan laktaz enziminin yetersiz üretimi sonucu ortaya çıkar. Bazı durumlarda bu eksiklik genetik olarak kalıtılır ve yaşam boyu devam edebilir. Diğer durumlarda ise laktaz eksikliği, bağırsak enfeksiyonları veya sindirim sistemini etkileyen başka sağlık sorunlarının sonucunda gelişebilir. Bu durum ikincil laktaz eksikliği olarak adlandırılır ve genellikle geçicidir.

Yetişkinlerde görülen laktoz intoleransı vakalarının çoğu genetik kökenlidir ve kalıcı olma eğilimindedir. Çocuklarda ortaya çıkan vakalar ise sıklıkla bağırsak enfeksiyonlarına bağlıdır ve birkaç hafta içinde düzelebilir. Genetik nedenlerle ortaya çıkan ve kalıcı olan durumlar birincil laktaz eksikliği olarak tanımlanırken, başka bir hastalık veya bazı ilaçların etkisiyle gelişen laktaz yetersizliği ikincil laktaz eksikliği olarak adlandırılır.

Bu soruların yanıtı duruma göre değişebilir. Laktoz intoleransı hem kalıtsal nedenlerle ortaya çıkabilir hem de yaşamın ilerleyen dönemlerinde gelişebilir. Bunun nedeni, laktoz intoleransının farklı türlerde görülebilmesidir.

Laktoz intoleransının nedenlerini ve risk faktörlerini daha iyi anlamak için, bu duruma yol açan farklı laktaz eksikliği türlerini incelemek faydalı olacaktır.

Birincil laktaz eksikliği

Bu tür laktaz eksikliğine aileden geçen genetik çeşitlilik neden olur. Birincil laktaz eksikliği, kişi beslenmesinde süt ve süt ürünlerine daha az bağımlı hale geldikçe vücudun laktaz üretimi azaldığında gelişir. Bu genellikle iki yaşından sonra emzirme veya biberonla beslemenin durdurulduğu dönemdir, ancak ortaya çıkan laktoz intoleransının belirtileri yetişkinliğe kadar fark edilmeyebilir.

İkincil laktaz eksikliği

İkincil laktaz eksikliği, ince bağırsaktaki bir sorunun laktaz eksikliğine neden olmasıdır. Bu her yaşta ortaya çıkabilir ve başka bir durumun, ince bağırsak ameliyatının veya bazı ilaçların yan etkisinin sonucu olabilir. İkincil laktaz eksikliğinin olası nedenleri arasında şunlar yer alır:

• Gastroenterit
• Çölyak hastalığı 
• Crohn hastalığı 
• Ülseratif kolit 
• Kemoterapi 
• Uzun süreli antibiyotik tedavisi

İkincil laktaz eksikliğinde laktaz üretimindeki düşüş yalnızca geçici olabilir, ancak uzun süreli tıbbi bir durumdan kaynaklanıyorsa kalıcı da olabilir.

Yaşamın ilerleyen dönemlerinde, bunu tetikleyecek herhangi bir özel durum veya neden olmaksızın ikincil laktaz eksikliğinin ortaya çıkması mümkündür, ancak bunun tek nedeni, kişi yaşlandıkça enzim üretiminin doğal olarak azalmasıdır.  

Konjenital laktaz eksikliği

Bu, yeni doğan bebekleri etkileyen nadir kalıtsal bir durumdur. Genetik bir hata, etkilenen çocuğun çok az laktaz ürettiği veya hiç üretmediği anlamına gelir. Konjenital laktaz eksikliğine neden olan genetik mutasyon otozomal resesif kalıtımla aktarılır. Bu, her iki ebeveynin de bu durumu aktarabilmesi için genin bir kopyasına sahip olması gerektiği anlamına gelir.

Gelişimsel laktaz eksikliği 

Prematüre doğan bazı bebeklerde (gebeliğin 37. haftasından önce), ince bağırsakları doğmadan önce tam olarak gelişmediğinden geçici laktoz intoleransı görülür. Bu durum genellikle bebek büyüdükçe iyileşir.

Laktoz intoleransınız olup olmadığını nasıl anlarsınız? Laktoz intoleransının belirtileri genellikle laktoz içeren bir yiyecek veya içeceğin tüketilmesinden sonraki birkaç saat içinde ortaya çıkar. Bu belirtiler şunları içerebilir:

• Şişkinlik 
• İshal 
• Kabızlık (metan, yiyeceğin bağırsaktan geçmesi için gereken süreyi yavaşlatabilir) 
• Mide şişkinliği 
• Mide krampı ve ağrısı
• Mide guruldaması 
• Bulantı
• Laktoz intoleransı tanısı

Laktoz intoleransınız olabileceğini düşünüyorsanız, bu konuyu görüşmek için doktorunuza başvurmanız önemlidir çünkü semptomlar IBS ve çölyak hastalığı da dahil olmak üzere diğer rahatsızlıkların belirtilerine benzer olabilir. Ne yediğinizi, içtiğinizi ve hangi semptomları yaşadığınızı not ederseniz, bu sizin ve doktorunuzun vücudunuzu nelerin etkilediği konusunda daha net bir fikir sahibi olmasına yardımcı olacaktır.

Laktoz intoleransı bazı durumlarda geçici olabilir. Özellikle gastroenterit gibi bağırsak enfeksiyonlarına bağlı gelişen laktoz intoleransı, altta yatan durumun iyileşmesiyle zaman içinde düzelebilir.

Genetik kökenli veya kalıcı laktaz eksikliğine bağlı gelişen laktoz intoleransında ise kesin bir tedavi bulunmamaktadır. Bununla birlikte, laktoz içeren besinlerin tüketimini bireysel toleransa göre düzenlemek semptomların kontrol altına alınmasına yardımcı olabilir. Bazı kişiler belirli miktarlarda laktozu herhangi bir rahatsızlık yaşamadan tüketebilirken, bazı kişilerde daha düşük miktarlar bile belirtilere neden olabilir.

Günümüzde birçok laktozsuz süt ve süt ürünü alternatifi bulunmaktadır. Ancak süt ve süt ürünlerinin diyetten kısıtlanması veya çıkarılması durumunda, özellikle kalsiyum ve D vitamini gibi kemik sağlığı için önemli besin öğelerinin yeterli alınmasına dikkat edilmelidir.

En uygun beslenme planı; yaş, sağlık durumu ve bireysel gereksinimler dikkate alınarak diyetisyen tarafından belirlenmelidir. Özellikle çocuklar, ergenler, yaşlılar ve özel gereksinimi olan bireylerde besin ihtiyaçları farklılık gösterebileceğinden profesyonel değerlendirme önem taşır.

Süt ve süt ürünleri; kalsiyum, protein ile A, B12 ve D vitaminleri gibi birçok önemli besin öğesinin kaynağıdır. Ayrıca laktoz, magnezyum ve çinko gibi bazı minerallerin bağırsaklardan emilimine de katkıda bulunabilir.

Laktoz intoleransı nedeniyle süt ve süt ürünlerinin önemli ölçüde kısıtlanması veya tamamen diyetten çıkarılması, gerekli besin öğelerinin yeterli alınmasını zorlaştırabilir. Özellikle uzun dönemde yetersiz kalsiyum ve D vitamini alımı, kemik sağlığını olumsuz etkileyerek osteopeni ve osteoporoz riskinin artmasına neden olabilir. Ayrıca, dengesiz beslenme durumunda çeşitli besin öğesi eksiklikleri gelişebilir.

Laktoz intoleransı tanısı aldıktan sonra, laktozu hangi ölçüde tolere edebildiğinizi belirlemek ve buna uygun bir beslenme planı oluşturmak önemlidir. Amaç, sindirim şikayetlerini kontrol altında tutarken vücudun ihtiyaç duyduğu besin öğelerini yeterli düzeyde almaktır.

Laktoz; inek, koyun ve keçi sütünde doğal olarak bulunur ve birçok süt ürününün yapısında yer alır. Peynir çeşitleri, yoğurt, dondurma, sütlü içecekler, milkshake ve smoothie gibi ürünler belirli miktarlarda laktoz içerebilir. Ancak laktoz yalnızca süt ve süt ürünleriyle sınırlı değildir.

Bazı işlenmiş gıdalarda da laktoz bulunabilir. Bisküvi, çikolata, kek, bazı ekmek ve unlu mamuller, kahvaltılık gevrekler, hazır çorbalar, soslar, salata sosları ve bazı işlenmiş et ürünleri bunlar arasında sayılabilir. Bu nedenle, laktoz intoleransı olan bireylerin gıda etiketlerini dikkatle incelemeleri ve içerik listelerinde süt veya laktoz kaynaklarını kontrol etmeleri önerilir.

İşte bazı alternatifler

Laktoz intoleransı olan bireyler için günümüzde birçok uygun alternatif bulunmaktadır. Kişisel tercihlere ve beslenme gereksinimlerine göre aşağıdaki seçenekler değerlendirilebilir:

• Laktozsuz süt ve süt ürünleri (süt, yoğurt, kefir ve peynir çeşitleri)
• Soya bazlı ürünler (soya sütü, yoğurt ve peynir alternatifleri)
• Hindistan cevizi bazlı ürünler (yoğurt ve peynir alternatifleri)
• Badem bazlı ürünler (badem sütü, yoğurt ve peynir alternatifleri)
• Yulaf sütü 
• Pirinç sütü 
• Fındık sütü ve diğer bitkisel içecekler
•  "Süt ürünleri içermez" veya "vegan" ibaresi taşıyan ürünler

İyi doğal kalsiyum kaynakları için bol miktarda yemeye çalışın:

• Yeşil yapraklı sebzeler (brokoli, lahana, kara lahana ve benzeri sebzeler)
• Soya fasulyesi ve soya ürünleri
• Tofu
• Fındık ve bazı kuruyemiş türleri
• Kalsiyumla zenginleştirilmiş unlardan yapılan ekmek ve diğer tahıl ürünleri
• Sardalya gibi yenilebilir kılçıklı balıklar

Laktoz intoleransında amaç, semptomları kontrol altında tutarken yeterli ve dengeli beslenmeyi sürdürmektir. Bu nedenle beslenme planının bireysel gereksinimlere göre düzenlenmesi ve gerektiğinde hekim veya diyetisyen desteği alınması önerilir.