Çölyak hastalığında anemi

Anemi, kırmızı kan hücrelerinin boyutu veya sayısındaki azalmanın veya kırmızı kan hücrelerindeki kırmızı pigment olan hemoglobinin azalmasının sonucudur. Kırmızı kan hücreleri oksijeni akciğerlerden vücudun geri kalanına taşır. Popüler bir metafora göre, kırmızı kan hücreleri oksijen taşıyan gemilerdir ve hemoglobin, oksijeni tutan kasaların yapıldığı şeydir.

Kırmızı kan hücreleri veya hemoglobin eksikliği varsa, oksijen vücudun tüm hücrelerine düzgün şekilde iletilemez. Oksijen, vücudun tüm süreçlerinin işlemesi için gerekli olan gıdayı enerjiye dönüştürmek için gereklidir. Anemi belirtileri arasında kolay yorgunluk ve enerji kaybı, alışılmadık derecede hızlı kalp atışı, nefes darlığı ve egzersiz sırasında baş ağrıları, konsantrasyon güçlüğü, baş dönmesi ve soluk cilt yer alır.

Çölyak hastalığı, tahıllar, buğday, arpa ve çavdarda bulunan bir protein olan glutenle ilgili bir otoimmün bozukluktur. Bir kişi çölyak hastalığına yakalandığında, bağışıklık sistemi yanlışlıkla glutenin içinde bulunan maddeleri vücut için bir tehdit olarak algılar ve onlara saldırır. Bu, ince bağırsağın iç kısmına zarar verir ve vücudun besinlerdeki besin maddelerini absorbe etme kapasitesini bozar.

Demir, folat ve B12 vitamini, çölyak hastalığında emilimi azalabilen önemli besin öğeleri arasındadır. Bu besinlerin yetersizliği anemi gelişimine neden olabilir. Demir, oksijen taşıyan hemoglobinin temel bileşenlerinden biridir; folat ve B12 vitamini ise sağlıklı kırmızı kan hücrelerinin üretimi ve gelişimi için gereklidir.

Demir ve folat eksikliği, çölyak hastalığında görülen aneminin en yaygın nedenleri arasındadır. Bunun temel nedeni, bu besin öğelerinin çölyak hastalığından en erken etkilenen ince bağırsak bölümlerinde emilmesidir. Hastalığın uzun süre tanı almaması veya tedavi edilmemesi durumunda bağırsak hasarı ilerleyebilir ve B12 vitamini emilimi de etkilenebilir. Bu da B12 vitamini eksikliğine bağlı anemi gelişme riskini artırır.

B12 vitamini eksikliği, pernisiyöz anemi adı verilen farklı bir otoimmün hastalık sonucunda da ortaya çıkabilir. Bu durumda bağışıklık sistemi, mide içinde B12 vitamininin emilimine yardımcı olan bir maddeyi üreten hücrelere zarar verir. Sonuç olarak B12 vitamini yeterince emilemez ve zamanla anemi gelişebilir.

Yetişkinlerde çölyak hastalığının en yaygın bulgularından biri demir eksikliği anemisidir. Bazı kişilerde demir eksikliği tedavisine rağmen anemi düzelmeyebilir; bu durum altta yatan çölyak hastalığını düşündürebilir. Çölyak hastalığı karın ağrısı, şişkinlik, ishal veya kabızlık gibi sindirim sistemi belirtilerine neden olabilse de, bazı kişilerde hiçbir belirgin sindirim şikâyeti olmadan da bağırsak hasarı gelişebilir.

Üreme çağındaki kadınlar, adet dönemlerinde yaşanan kan kaybı nedeniyle erkeklere ve menopoz sonrası kadınlara göre daha fazla demire ihtiyaç duyar. Bu nedenle demir eksikliğinin nedeninin araştırılması ve gerektiğinde çölyak hastalığı açısından değerlendirme yapılması önemlidir.

Çölyak hastalığı, çocuklarda demir eksikliği anemisinin önemli nedenlerinden biri olabilir. Bu nedenle, demir eksikliği anemisi saptanan çocuklarda çölyak hastalığı açısından değerlendirme yapılması önerilmektedir. Çölyak hastalığına bağlı emilim bozukluğu, yalnızca anemiye değil, aynı zamanda büyüme geriliği ve ergenlik gelişiminde gecikmeye de yol açabilir.

Sevindirici olan ise, çölyak hastalığı tanısı konulduktan sonra uygulanan glutensiz diyetin, bağırsakların iyileşmesine ve besin emiliminin düzelmesine yardımcı olmasıdır. Bağırsak hasarı iyileştikçe demir ve diğer besin öğelerinin emilimi artar; buna bağlı olarak anemi ve emilim bozukluğuyla ilişkili diğer sağlık sorunlarında da düzelme görülebilir. Besin eksikliklerinin tamamen giderilmesi ise kişiden kişiye değişmekle birlikte birkaç hafta ile birkaç ay arasında sürebilir.

Çölyak hastalığı olan bireylerde demir, folat ve B12 vitamini gibi besin öğelerinin yeterli alınması ve emilmesi büyük önem taşır. Demir; kırmızı et, sakatat ve yumurta gibi hayvansal kaynaklarda bulunurken, yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller, kuru meyveler, kuruyemişler ve tohumlar da önemli demir kaynakları arasında yer alır.

Demirin bağırsaklardan emilimi, C vitamini açısından zengin besinlerle birlikte tüketildiğinde artabilir. Bu nedenle demir içeren besinlerin turunçgiller, biber, domates ve diğer C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketilmesi faydalı olabilir.

Bazı durumlarda hekim önerisiyle demir, folat veya B12 vitamini takviyeleri kullanılabilir. Çölyak hastalığında besin eksikliklerinin uygun şekilde değerlendirilmesi ve gerekli desteğin planlanması için düzenli tıbbi takip önemlidir. Beslenme düzeninin bireysel ihtiyaçlara göre oluşturulması konusunda hekim veya diyetisyene danışılması önerilir.